İş Hukuku

Çalışma hayatı; ödenmeyen ücretler, haksız işten çıkarmalar, fazla mesai alacakları ve iş kazaları gibi birçok hukuki sorunu beraberinde getirebilir. İş hukuku, bu ilişkide daha güçsüz konumda olan işçiyi koruyan, aynı zamanda işverenin de haklarını güvence altına alan bir alandır. Bu yazıda; iş hukukunun kapsamını, işçilik alacaklarını, dava türlerini ve haklarınızı korumanın yollarını bir avukatın kaleminden, sade ve anlaşılır bir dille ele alıyoruz.

İş Hukuku Nedir?

İş hukuku, işçi ile işveren arasındaki hukuki ilişkiyi düzenleyen ve tarafların karşılıklı hak ve yükümlülüklerini belirleyen bir daldır. İş sözleşmesinin kurulmasından sona ermesine kadar geçen süreçteki tüm uyuşmazlıklar bu alanın konusuna girer. İşin doğası gereği daha güçsüz konumda bulunan işçiyi korumak, iş hukukunun temel amaçlarından biridir.

Bu alanın temel kaynağı 4857 sayılı İş Kanunu'dur. Ancak yetki yalnızca bu kanunla sınırlı değildir; Basın İş Kanunu, Deniz İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu kapsamında kurulan iş ilişkilerine dair uyuşmazlıklar da iş hukukunun kapsamındadır.

İş Mahkemeleri ve Görev Alanı

İş mahkemeleri, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde uzmanlaşmış özel ihtisas mahkemeleridir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca kurulmuşlardır. İş mahkemesi bulunmayan yerlerde, Asliye Hukuk Mahkemeleri iş mahkemesi sıfatıyla bu davalara bakar.

Yetkili mahkeme; kural olarak davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesidir. İş kazasından doğan tazminat davalarında ise kazanın meydana geldiği yer veya zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Zorunlu Arabuluculuk Şartı

İş hukuku davalarında kritik bir usul kuralı vardır: zorunlu arabuluculuk. Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ya da işveren alacağı, tazminatı ve işe iade talebiyle açılacak davalarda, arabulucuya başvurmuş olmak bir dava şartıdır.

İş Hukuku Dava Türleri

İş hukukundan doğan uyuşmazlıklar için pek çok dava türü bulunur. Bu davalar genellikle işçi tarafından açılsa da, işveren de davacı konumunda olabilir. Uygulamada en sık karşılaşılan dava türleri şunlardır:

Kıdem ve İhbar Tazminatı

Kıdem Tazminatı

Kıdem tazminatı; en az 1 yıllık kıdeme sahip işçinin, kanunda belirtilen şartlarla iş sözleşmesinin sona ermesi halinde, çalıştığı süreyle orantılı olarak işveren tarafından ödenen tazminattır. Her tam yıl için işçiye 30 günlük giydirilmiş brüt ücreti tutarında ödeme yapılır. Ancak işçi, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranış nedeniyle çıkarılırsa kıdem tazminatı hakkını kaybeder.

İhbar Tazminatı

İhbar tazminatı; belirsiz süreli iş sözleşmesinin, kanunda öngörülen bildirim sürelerine uyulmadan feshedilmesi halinde, ihlal eden tarafın ödemesi gereken tazminattır. Bildirim süreleri işçinin kıdemine göre 2 ila 8 hafta arasında değişir. İhbar tazminatı hem işçiyi hem işvereni kapsayabilir.

İşe İade Davası ve Şartları

İşe iade davası, iş akdi geçerli bir neden olmadan feshedilen işçinin işine geri dönmesi için açtığı davadır. Ancak bu dava herkes için açık değildir; belirli şartların birlikte sağlanması gerekir:

Mahkeme feshin geçersizliğine karar verir ve işveren işçiyi işe başlatmazsa; işçiye 4 aya kadar boşta geçen süre ücreti ile 4 ila 8 aylık ücreti tutarında işe başlatmama tazminatı ödenir. İşçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren 10 işgünü içinde işverene başvurmak zorundadır.

Fazla Mesai ve İşçilik Alacakları

Çalışma biçimi ne olursa olsun, işçinin haftalık 45 saati aşan çalışması fazla mesai (fazla çalışma) sayılır. Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi, bu iddiasını ispatla yükümlüdür. Bu alacaklar çoğu zaman bordroda yer almadığından, işçi tanık beyanları, yazışmalar ve işyeri kayıtlarıyla haklarını ispatlamaya çalışır.

İşçilik alacakları kapsamında; ödenmeyen ücret, yıllık izin ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, hafta tatili ücreti ile prim, ikramiye, yol ve yemek gibi ek haklar da talep edilebilir. Uygulamada bordroların asgari ücretten düzenlenip gerçek ücretin elden ödendiği durumlarda, gerçek ücret tanık ve diğer delillerle ispatlanabilir.

İş Kazası ve Mobbing

İş kazası: 5510 sayılı Kanun kapsamında, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen ve onu bedensel veya ruhsal olarak etkileyen olaylardır. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının yüklediği tedbirleri almadığında meydana gelen kazalarda kusuru oranında sorumlu olur. Mağdur işçi veya yakınları, maddi ve manevi tazminat davası açabilir.

Mobbing: İşyerinde sürekli baskı, dışlama, aşağılama gibi davranışlara maruz kalan işçi, bunu ispatlaması halinde manevi tazminat talep edebilir. Mobbing iddiasının ispatı zordur; ancak e-posta yazışmaları, tanık beyanları ve doktor raporları gibi delillerle desteklenebilir.

Zamanaşımı Süreleri

İş hukukunda hak kaybını önlemek için sürelere dikkat etmek gerekir. Başlıca zamanaşımı ve hak düşürücü süreler şunlardır:

Sıkça Sorulan Sorular